Στην καρδιά της Τοπικής Αυτοδιοίκησης θα έπρεπε να βρίσκεται η ουσία: η εξυπηρέτηση του πολίτη, η επίλυση καθημερινών προβλημάτων και η βελτίωση της ζωής στις τοπικές κοινωνίες. Όμως, όλο και πιο συχνά, βλέπουμε τα δημοτικά συμβούλια και τους θεσμούς της αυτοδιοίκησης να βυθίζονται σε έναν βάλτο τυπολατρίας και υπερβολικής τυπικότητας. Αντί για ουσιαστικές συζητήσεις και λήψη αποφάσεων, παρακολουθούμε ατέρμονες διαδικασίες για το αν η διατύπωση είναι σωστή, αν τηρήθηκε επακριβώς το πρωτόκολλο, αν το πρακτικό γράφτηκε «όπως πρέπει».
Αυτή η εμμονή με το τύπο και όχι με το περιεχόμενο έχει συγκεκριμένες και σοβαρές συνέπειες:
1. Παραλύει τη λειτουργία των οργάνων
Οι συνεδριάσεις των δημοτικών συμβουλίων συχνά μετατρέπονται σε θεατρικές παραστάσεις διαδικαστικού ελέγχου, όπου η ουσία των θεμάτων χάνεται πίσω από αντιπαραθέσεις για λεπτομέρειες. Αντί να συζητούνται κρίσιμα ζητήματα (καθαριότητα, ύδρευση, έργα υποδομής), χάνεται χρόνος για το αν ο πρόεδρος έδωσε το λόγο με τη σωστή σειρά ή αν το πρακτικό αναρτήθηκε με ακρίβεια ώρας.
2. Καλλιεργεί τη γραφειοκρατία
Η υπερβολική προσήλωση σε διαδικαστικές φόρμες ενισχύει τη γραφειοκρατική νοοτροπία. Η ευελιξία και η ταχύτητα που χρειάζεται για να λυθούν πρακτικά προβλήματα παραχωρούν τη θέση τους σε καθυστερήσεις και αναβολές, στο όνομα της «νομιμότητας» — που καταλήγει να είναι απλώς προσχηματική.
3. Η εμμονή με τις «επιτροπές»
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της άγονης τυπολατρίας είναι η στείρα επιμονή να συσταθεί εκ νέου μια «τυπική επιτροπή», ακόμα και για απλά και άμεσα ζητήματα, όπου μια ευέλικτη ομάδα εργασίας θα μπορούσε να φέρει αποτέλεσμα μέσα σε λίγες μέρες. Οι επιτροπές αυτές συχνά υπάρχουν μόνο στα χαρτιά ή λειτουργούν σε ρυθμούς αναντίστοιχους με τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών. Όμως η τυπικότητα υπερισχύει της αποτελεσματικότητας, γιατί «έτσι προβλέπεται».
4. Απομακρύνει τους πολίτες
Όταν οι συζητήσεις στα συμβούλια γίνονται ακατανόητες, τεχνικές και άσχετες με την καθημερινότητα, οι πολίτες αποστασιοποιούνται. Νιώθουν ότι δεν έχουν θέση σε έναν χώρο όπου κυριαρχεί μια ξύλινη, τυπική γλώσσα και μια εσωστρεφής κουλτούρα διαδικασιών. Η διαφάνεια δεν υπηρετείται με πολυσέλιδα πρακτικά, αλλά με ξεκάθαρες αποφάσεις και πράξεις με αντίκρισμα.
5. Αντί για έλεγχο, γίνεται κατάχρηση των διαδικασιών
Οι διαδικασίες που υποτίθεται προστατεύουν τη δημοκρατία, πολλές φορές χρησιμοποιούνται καταχρηστικά, ως εργαλείο παρεμπόδισης ή ακύρωσης αποφάσεων. Έτσι, η τυπικότητα γίνεται όπλο στα χέρια όσων θέλουν να αποφύγουν την ουσία: τον έλεγχο, τη λογοδοσία και την αλλαγή.
6. Χάνεται η πολιτική ουσία
Η τοπική αυτοδιοίκηση δεν είναι τελετουργία· είναι πολιτική πράξη. Όταν η πολιτική πνίγεται από την τυπολατρία, η ευθύνη εκπίπτει σε τεχνική λεπτομέρεια, και η πραγματική αντιπαράθεση ιδεών παραμερίζεται. Οι πολίτες δεν χρειάζονται «σωστές διατυπώσεις», αλλά σωστές αποφάσεις.
Τι χρειάζεται;
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση πρέπει να επιστρέψει στον πυρήνα της: να είναι λειτουργική, απλή, προσβάσιμη και αποτελεσματική. Οι τύποι υπάρχουν για να υπηρετούν την ουσία — όχι να την υποκαθιστούν. Η αντικατάσταση της τυπικής ρουτίνας από γνήσια διάθεση για λύσεις δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα. Είναι πολιτική απόφαση. Μόνο έτσι μπορεί η αυτοδιοίκηση να ξανακερδίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών και να επιτελέσει το ρόλο της.
Τυχόν ομοιότητες είναι μεν τυχαίες, όχι όμως ανύπαρκτες.
Να είσαστε καλά και να περνάτε καλά, χωρίς να ξεχνάτε, ότι η ουσία είναι το ζητούμενο.
Γιώργος Δ. Καλλιβρούσης