Του ΓΙΑΝΝΗ ΒΑΘΥΑ
Σε κάθε κοινωνία, τα προβλήματα δεν εμφανίζονται ξαφνικά ούτε αποτελούν εξαίρεση. Είναι μέρος της καθημερινότητας και της πορείας ενός τόπου στον χρόνο. Εκείνο που διαφοροποιεί τις κοινωνίες μεταξύ τους δεν είναι η ύπαρξη ή η απουσία δυσκολιών, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτές αντιμετωπίζονται. Όταν απουσιάζουν οι πρωτοβουλίες και η ανάληψη ευθύνης, τότε τα προβλήματα παγιώνονται και μετατρέπονται σε στασιμότητα. Αντίθετα, η πρόοδος προϋποθέτει αποφάσεις, δράση και ανθρώπους που είναι διατεθειμένοι να κριθούν.
Η γνώμη των πολιτών αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατικής λειτουργίας. Η έκφραση απόψεων, οι αντιρρήσεις και οι διαφορετικές προσεγγίσεις συνθέτουν ένα ζωντανό κοινωνικό περιβάλλον. Ο σεβασμός σε αυτή τη γνώμη είναι απαραίτητος και αυτονόητος. Όμως, η δημοκρατία δεν εξαντλείται στη διατύπωση θέσεων. Χωρίς αποφάσεις, η συμμετοχή μετατρέπεται σε αδιέξοδο και ο διάλογος σε ατέρμονη διαδικασία χωρίς αποτέλεσμα.
Οι αρχές έχουν συγκεκριμένο ρόλο να ακούν, να αξιολογούν και τελικά να αποφασίζουν. Δεν εκλέγονται για να παρατηρούν τη στασιμότητα ούτε για να λειτουργούν ως απλοί διαμεσολαβητές αντιδράσεων. Εκλέγονται για να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες και να φέρουν την ευθύνη των επιλογών τους. Η αποφυγή της απόφασης, ακόμη κι όταν παρουσιάζεται ως ουδετερότητα ή συναίνεση, οδηγεί ουσιαστικά στη διατήρηση της υπάρχουσας κατάστασης.
Η στασιμότητα συχνά παρουσιάζεται ως ασφαλής επιλογή. Δεν προκαλεί άμεσες αντιδράσεις, δεν δημιουργεί εντάσεις και δεν απαιτεί πολιτικό κόστος. Ωστόσο, είναι μια κατάσταση παραπλανητικά βολική. Στην πραγματικότητα, η στασιμότητα έχει συνέπειες. Φθείρει τον τόπο, απαξιώνει τις δυνατότητές του και υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Τίποτα δεν προχωρά χωρίς πρωτοβουλίες, και τίποτα δεν βελτιώνεται όταν όλα μένουν όπως έχουν.
Η ανάπτυξη πρωτοβουλιών δεν σημαίνει αυθαιρεσία ούτε αδιαφορία για τις κοινωνικές αντιδράσεις. Σημαίνει υπεύθυνη στάση, τεκμηρίωση και διάθεση για διάλογο. Οι αντιδράσεις είναι θεμιτές και αναμενόμενες σε κάθε διαδικασία αλλαγής. Όμως, όταν κάθε προσπάθεια συναντά αντίθεση, είτε πριν είτε μετά την ανάληψη δράσης, τότε τίθεται ένα ουσιαστικό ερώτημα, ποιο είναι τελικά το ζητούμενο; Η λύση ή η διατήρηση του προβλήματος;
Οι αρχές κρίνονται για τις αποφάσεις τους, όχι για την ακινησία τους. Η κριτική αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της δημοκρατίας και λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου. Για να υπάρξει, όμως, κριτική, πρέπει να υπάρχει και πράξη. Όταν δεν λαμβάνεται καμία απόφαση, δεν υπάρχει ούτε ευθύνη ούτε ουσιαστική κρίση. Έτσι, η πολιτική χάνει το περιεχόμενό της και περιορίζεται σε διαχείριση εντυπώσεων.
Η πρόοδος απαιτεί τόλμη. Όχι την τόλμη της σύγκρουσης για τη σύγκρουση, αλλά την τόλμη της ευθύνης. Απαιτεί ανθρώπους και θεσμούς που είναι έτοιμοι να αναλάβουν δράση, γνωρίζοντας ότι θα βρεθούν στο επίκεντρο της κριτικής. Αυτή η διαδικασία, όσο δύσκολη κι αν είναι, αποτελεί τη μόνη οδό εξέλιξης. Χωρίς αυτήν, οι τόποι εγκλωβίζονται σε ένα διαρκές παρόν, όπου τίποτα δεν αλλάζει και τίποτα δεν βελτιώνεται.
Το δίλημμα πρόβλημα ή λύση δεν αφορά τις συνθήκες, αλλά τη στάση απέναντί τους. Τα προβλήματα δεν λύνονται με την αναμονή ούτε με την αναβολή. Λύνονται με πρωτοβουλίες που λαμβάνονται με σύνεση, υπευθυνότητα και επίγνωση των συνεπειών. Όπου αυτό δεν συμβαίνει, η στασιμότητα μετατρέπεται σε κανονικότητα.
Το Ξενία της Άνδρου θα μπορούσε να αποτελέσει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του θεωρητικού προβληματισμού. Για πολλά χρόνια βρισκόταν σε πλήρη εγκατάλειψη, συνοδευόμενο από κριτική και διαπιστώσεις για την κατάστασή του και τον ρόλο του Δήμου. Η στασιμότητα ήταν δεδομένη και, ως εκ τούτου, σχεδόν αδιαμφισβήτητη. Όταν, όμως, ο Δήμος με σύνεση και υπευθυνότητα αποφασίζει να αναλάβει δράση, η κριτική δεν παύει, απλώς αλλάζει μορφή. Ασκείται κριτική επί της δράσης, επιβεβαιώνεται η αντίθετη άποψη, διατυπώνονται ενστάσεις. Ο Δήμος λαμβάνει υπόψη τις αντιδράσεις, επιχειρεί προσαρμογές, και πάλι εμφανίζονται αντιδράσεις.
Κάπου εδώ τίθεται το ουσιαστικό ερώτημα, τελικά θέλουμε λύση; Θέλουμε ανθρώπους και αρχές που τολμούν, αποφασίζουν και βεβαίως κρίνονται; Ή μήπως η στασιμότητα είναι μια βολική κατάσταση, γιατί δεν απαιτεί ευθύνη και δεν εκθέτει κανέναν; Και, τελικά, τι μπορεί να προχωρήσει μέσα από τη στασιμότητα; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα καθορίζει όχι μόνο τη μοίρα ενός κτιρίου, αλλά τη συνολική πορεία ενός τόπου.
