Του ΓΙΑΝΝΗ ΒΑΘΥΑ
Η σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Αγκαλιάς, μέσα στο ημερολόγιο των σύγχρονων επετείων, μοιάζει παράταιρη. Σε μια εποχή όπου οι σχέσεις μετρώνται με όρους απόδοσης, η αγκαλιά εμφανίζεται ως μια πράξη χωρίς σαφή χρησιμότητα. Δεν παράγει αποτέλεσμα, δεν βελτιώνει δείκτες. Και ακριβώς γι’ αυτό καθίσταται ενδιαφέρουσα. Λειτουργεί ως ρωγμή σε μια πραγματικότητα που έχει μάθει να νομιμοποιεί μόνο ό,τι είναι μετρήσιμο.
Η κοινωνική μας οργάνωση βασίζεται σε έναν σιωπηρό διαχωρισμό των ανθρώπων. Από τη μία πλευρά βρίσκονται οι ευχάριστοι, εκείνοι που εξομαλύνουν την καθημερινότητα, που καθιστούν τη συνύπαρξη ανώδυνη, που δεν επιβαρύνουν τον χώρο με ερωτήματα ή υπαρξιακό βάρος. Από την άλλη βρίσκονται οι χρήσιμοι, οι λειτουργικοί, οι αξιόπιστοι, οι σταθεροί. Αυτοί που χρειάζονται όταν κάτι πρέπει να γίνει. Και οι δύο κατηγορίες γίνονται αποδεκτές, αρκεί να παραμένουν πιστές στον ρόλο τους.
Το πρόβλημα δεν είναι ο διαχωρισμός καθαυτός, αλλά η μετατροπή του σε κριτήριο αξίας. Ο ευχάριστος αξίζει όσο διατηρεί τη θετική στάση του. Ο χρήσιμος όσο παραμένει αποδοτικός. Όταν πάψουν να είναι είτε το ένα είτε το άλλο, η παρουσία τους αμφισβητείται. Η κοινωνία δεν έχει ιδιαίτερη αντοχή απέναντι στον άνθρωπο που απλώς υπάρχει χωρίς να εξυπηρετεί ή να ψυχαγωγεί.
Αυτή η λογική δεν είναι τυχαία. Αντανακλά έναν βαθύτερο τρόπο προσέγγισης της πραγματικότητας. Την αντίληψη ότι ο κόσμος είναι ένα σύστημα προς διαχείριση και οι άνθρωποι επιμέρους λειτουργίες του. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η σχέση χάνει τον χαρακτήρα της επαφής και αποκτά τον χαρακτήρα της χρήσης. Ακόμη και η συναισθηματική εγγύτητα συχνά νοείται ως επένδυση με προσδοκώμενη απόδοση.
Η αγκαλιά, όμως, δεν υπακούει σε αυτή τη λογική. Δεν είναι ούτε ευχάριστη με την έννοια της διασκέδασης, ούτε χρήσιμη με την έννοια της λειτουργικότητας. Είναι μια πράξη χωρίς σκοπό, και γι’ αυτό βαθιά ανατρεπτική. Εισάγει το σώμα εκεί όπου κυριαρχεί η απόσταση, την ευαλωτότητα εκεί όπου επιβάλλεται ο έλεγχος. Υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη παρουσία δεν εξαντλείται στον ρόλο της.
Η αγκαλιά μας φέρνει αντιμέτωπους με κάτι που η σύγχρονη κοινωνία αποφεύγει συστηματικά, την αδυναμία. Όχι ως αποτυχία, αλλά ως δομικό στοιχείο της ανθρώπινης κατάστασης. Ο ευχάριστος κουράζεται από τον ίδιο τον ρόλο που έχει επιλέξει. Ο χρήσιμος εξαντλείται από τη διαρκή απαίτηση. Και οι δύο, κάποια στιγμή, βρίσκονται αντιμέτωποι με το κενό που αφήνει η ταύτιση με έναν ρόλο.
Η προσέγγιση της πραγματικότητας απαιτεί κάτι περισσότερο από προσαρμοστικότητα. Απαιτεί επίγνωση. Να αναγνωρίσουμε ότι η αξία του ανθρώπου δεν προκύπτει από τη χρησιμότητα ή την ευχαρίστηση που προσφέρει, αλλά από την ίδια του την ύπαρξη. Ότι η σχέση δεν είναι μηχανισμός εξισορρόπησης αναγκών, αλλά χώρος αποκάλυψης.
Σε μια κοινωνία που ευνοεί το επιφανειακά λειτουργικό και απορρίπτει το υπαρξιακά αμήχανο, η αλήθεια γίνεται σχεδόν πράξη ανυπακοής. Να είσαι αληθινός σημαίνει να εκτίθεσαι χωρίς εγγυήσεις αποδοχής. Σημαίνει να μην κρύβεσαι πίσω από την ευχάριστη εικόνα ή τη χρηστική αξία σου. Σημαίνει να επιμένεις στην ανθρώπινη πολυπλοκότητα, ακόμη κι όταν δεν είναι κοινωνικά βολική.
Η Παγκόσμια Ημέρα Αγκαλιάς, πέρα από τον συμβολισμό της, επισημαίνει ότι μέσα σε έναν κόσμο που μας θέλει είτε χρήσιμους είτε ευχάριστους, έχει σημασία να διεκδικούμε, πρώτα από τον εαυτό μας, κάτι πιο δύσκολο και πιο ουσιαστικό, να είμαστε αληθινοί.
Γ. Β.