Του ΓΙΑΝΝΗ ΒΑΘΥΑ
Τις τελευταίες μέρες, όπως συμβαίνει όλο και συχνότερα τα τελευταία χρόνια τέτοια εποχή, βρέχει… λάσπη. Ένα παράξενο, σχεδόν αποκαρδιωτικό φαινόμενο που βάφει ουρανό και γη με την ίδια θαμπή απόχρωση. Τα αυτοκίνητα ξυπνούν το πρωί καλυμμένα με ένα λεπτό στρώμα σκόνης, οι αυλές χάνουν την καθαρότητά τους, τα μπαλκόνια μοιάζουν παρατημένα. Είναι μια βροχή που βαραίνει τα πάντα, αφήνοντας πίσω της μια αίσθηση ακινησίας.
Κι όμως, αυτή η μετεωρολογική λάσπη, όσο ενοχλητική κι αν είναι, έχει κάτι καθησυχαστικό, ξεπλένεται. Με λίγο νερό, λίγο κόπο, λίγη υπομονή, οι επιφάνειες επανέρχονται. Τα αυτοκίνητα ξαναγυαλίζουν, οι αυλές καθαρίζουν, οι πόλεις παίρνουν πάλι το γνώριμο πρόσωπό τους. Είναι μια προσωρινή ενόχληση, ένα επεισόδιο που περνά, αφήνοντας πίσω του μόνο μια μικρή υπενθύμιση της ευθραυστότητας της καθαρότητας.
Στη χώρα μας, όμως, ενδημεί ένα άλλο είδος λάσπης. Μια λάσπη που δεν εξαρτάται από τους ανέμους της Σαχάρας ούτε από τις διαθέσεις του καιρού. Είναι η πολιτική λάσπη. Και αυτή δεν γνωρίζει εποχές. Δεν έρχεται και φεύγει. Παραμένει, κυκλοφορεί, ανακυκλώνεται.
Όπως λέει και η γνωστή φράση, μπαίνει στον ανεμιστήρα κι όπου φτάσει. Και πράγματι, η διασπορά της είναι εντυπωσιακή. Λέξεις, υπαινιγμοί, κατηγορίες, μισές αλήθειες και ολόκληρα ψέματα εκτοξεύονται με τέτοια ένταση που κανείς δεν μένει αλώβητος. Δεν έχει σημασία ποιος είναι ο στόχος, η λάσπη δεν κάνει διακρίσεις. Αρκεί να κινηθεί ο μηχανισμός, και όλα γύρω λερώνονται.
Το παράδοξο δεν είναι η ύπαρξη αυτής της λάσπης. Οι κοινωνίες ανέκαθεν παρήγαγαν εντάσεις, συγκρούσεις, υπερβολές. Το παράδοξο είναι η ανοχή. Η σχεδόν αδιάφορη αποδοχή της. Σε αντίθεση με τη λάσπη της βροχής, που κινητοποιεί άμεσα μια αντίδραση η πολιτική λάσπη αφήνεται να στεγνώσει πάνω μας.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Ίσως επειδή ο καθένας έχει να αντιμετωπίσει τις δικές του… λάσπες. Τις προσωπικές, τις καθημερινές, τις υπαρξιακές. Τις μικρές ή μεγάλες δυσκολίες που συσσωρεύονται. Οικονομικές πιέσεις, επαγγελματική αβεβαιότητα, οικογενειακά βάρη, εσωτερικές αναζητήσεις. Μέσα σε αυτό το τοπίο, η πολιτική λάσπη μοιάζει σχεδόν πολυτέλεια να μας απασχολήσει. Ένας θόρυβος στο βάθος, που, όσο κι αν ενοχλεί, δεν έχει την προτεραιότητα του επείγοντος.
Υπάρχει και κάτι ακόμη, η συνήθεια. Όταν ένα φαινόμενο επαναλαμβάνεται αρκετά συχνά, παύει να προκαλεί εντύπωση. Η λάσπη γίνεται μέρος του τοπίου. Οι λέξεις χάνουν το βάρος τους, οι κατηγορίες τη σοβαρότητά τους, οι συγκρούσεις τη σημασία τους. Όλα μετατρέπονται σε ένα συνεχές υπόβαθρο, ένα μόνιμο βουητό που δεν αξίζει πλέον την προσοχή μας.
Κι όμως, αυτή η αδιαφορία έχει κόστος. Γιατί η πολιτική λάσπη δεν ξεπλένεται εύκολα. Δεν φεύγει με λίγο νερό και σαπούνι. Διεισδύει βαθύτερα στις αντιλήψεις, στις σχέσεις, στην εμπιστοσύνη. Διαβρώνει την ίδια την έννοια του δημόσιου λόγου. Όταν όλα φαίνονται ύποπτα, όταν όλα παρουσιάζονται ως σκιώδη, όταν τίποτα δεν μοιάζει καθαρό, τότε η αλήθεια γίνεται δυσδιάκριτη. Και χωρίς αλήθεια, η συζήτηση μετατρέπεται σε ανταλλαγή εντυπώσεων, όχι σε αναζήτηση ουσίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πολίτες είναι αφελείς ή αδιάφοροι. Αντίθετα, συχνά είναι κουρασμένοι. Κουρασμένοι από την επανάληψη, από την έλλειψη προοπτικής, από την αίσθηση ότι, ό,τι κι αν συμβεί, η κατάσταση θα παραμείνει λίγο πολύ η ίδια. Και μέσα σε αυτή την κόπωση, επιλέγουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, να εστιάσουν σε ό,τι μπορούν να ελέγξουν, τη δική τους ζωή.
Και εδώ βρίσκεται μια λεπτή, σχεδόν αντιφατική αλήθεια. Από τη μία, αυτή η στροφή προς το προσωπικό είναι μια μορφή άμυνας. Ένας τρόπος να διατηρηθεί η ισορροπία μέσα σε ένα περιβάλλον που συχνά φαίνεται χαοτικό. Από την άλλη, είναι και μια παραίτηση. Μια σιωπηρή αποδοχή ότι η μεγάλη εικόνα δεν αλλάζει εύκολα ή δεν αλλάζει καθόλου.
Κι όμως, παρόλα αυτά, κάτι επιμένει. Μια προσδοκία, έστω και αμυδρή, ότι κάπου, κάποτε, τα πράγματα θα είναι διαφορετικά. Ότι πίσω από τη λάσπη υπάρχει ακόμη κάτι καθαρό. Ότι, όπως η βροχή κάποτε καθαρίζει τον ουρανό, έτσι και ο δημόσιος λόγος μπορεί να βρει ξανά τη διαύγειά του.
Αυτή η προσδοκία νείναι το πιο σημαντικό στοιχείο. Γιατί οι άνθρωποι πάντα περιμένουν κάτι καλύτερο. Ακόμη κι αν δεν το ομολογούν, ακόμη κι αν δεν το διεκδικούν ενεργά, το κουβαλούν μέσα τους. Είναι εκεί, σαν μια ήσυχη βεβαιότητα ότι η πραγματικότητα δεν εξαντλείται σε αυτό που φαίνεται.
Και κάπου, με τρόπο απρόβλεπτο και συχνά αθόρυβο, το βρίσκουν. Μπορεί να είναι σε μια μικρή αλλαγή, σε μια ειλικρινή κουβέντα, σε μια στιγμή καθαρότητας μέσα στον θόρυβο. Μπορεί να είναι σε μια προσωπική νίκη, σε μια νέα αρχή, σε μια διαφορετική ματιά στα ίδια πράγματα.
Η λάσπη, είτε έρχεται από τον ουρανό είτε παράγεται στη γη, δεν είναι ποτέ το τέλος της ιστορίας. Είναι μια κατάσταση, όχι μια μοίρα. Και όσο υπάρχει η δυνατότητα να καθαρίσουμε τις αυλές μας, τα αυτοκίνητά μας, αλλά, κυρίως τη σκέψη μας και την έκφρασή μας υπάρχει και η δυνατότητα να ξαναδούμε τον κόσμο λίγο πιο καθαρά.
