Του ΓΙΑΝΝΗ ΒΑΘΥΑ
Με αφορμή σχετικά πρόσφατο κείμενο του Στέλιου Παπαθανασόπουλου με τίτλο «Δημοσιογράφος και Κοινό», βρέθηκα να σκέφτομαι όχι μόνο την πορεία της ενημέρωσης τα τελευταία χρόνια, αλλά κυρίως τη βαθιά αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται πλέον την αλήθεια, την αξιοπιστία και την ανάγκη να αισθάνονται ότι κάποιος πραγματικά τους ακούει.
Η δημοσιογραφία υπήρξε για δεκαετίες ένας χώρος με σαφείς ρόλους. Ο δημοσιογράφος ερευνούσε, αξιολογούσε και μετέφερε την πληροφορία, το κοινό ενημερωνόταν. Υπήρχε απόσταση, υπήρχε φίλτρο, υπήρχε χρόνος.
Σήμερα όμως όλα λειτουργούν διαφορετικά. Η πληροφορία μεταδίδεται σε πραγματικό χρόνο, η είδηση γεννιέται και αναπαράγεται μέσα σε λίγα λεπτά, ενώ ο πολίτης δεν είναι πλέον απλός αποδέκτης αλλά ενεργό μέρος της διαδικασίας.
Αυτό από μόνο του δεν είναι ούτε καλό ούτε κακό. Είναι η νέα πραγματικότητα.
Το ζήτημα είναι πώς διαχειριζόμαστε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Και εκεί θεωρώ πως βρίσκεται η ουσία της δημόσιας συζήτησης που άνοιξε το άρθρο του Στέλιου Παπαθανασόπουλου.
Γιατί πίσω από την τεχνολογική εξέλιξη, πίσω από τα social media, τους αλγόριθμους και την αδιάκοπη ροή περιεχομένου, υπάρχει ένα βαθύτερο κοινωνικό ερώτημα. Ποιος επηρεάζει ποιον και με ποια ευθύνη; Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε κάτι αντιφατικό. Από τη μία πλευρά, οι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερη πρόσβαση στην πληροφορία από ποτέ. Από την άλλη, η εμπιστοσύνη προς την ενημέρωση φαίνεται συχνά πιο εύθραυστη από ποτέ. Δεν είναι τυχαίο. Η υπερπληροφόρηση πολλές φορές δημιουργεί σύγχυση αντί για γνώση. Ο θόρυβος γίνεται δυνατότερος από την ουσία. Η ταχύτητα υπερισχύει της επιβεβαίωσης. Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο πολίτης αναζητά κάτι πολύ πιο ουσιαστικό από μια απλή είδηση: αναζητά αξιοπιστία.
Εδώ – κατά την απόψή μου – δοκιμάζεται καθημερινά όχι μόνο η δημοσιογραφία αλλά συνολικά η ποιότητα του δημόσιου λόγου. Γιατί η ενημέρωση δεν είναι απλώς επαγγελματική δραστηριότητα. Είναι κοινωνική λειτουργία. Επηρεάζει αντιλήψεις, συμπεριφορές, πολιτικές επιλογές, ακόμα και τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συνυπάρχουν μεταξύ τους. Και ίσως αυτό είναι κάτι που πολλές φορές ξεχνάμε.
Στη σημερινή εποχή, όπου όλοι μπορούν να μιλήσουν δημόσια μέσα από μια οθόνη, η πραγματική πρόκληση δεν είναι μόνο να έχεις φωνή.
Είναι να έχεις ευθύνη για όσα λες.
Η ευκολία της άποψης δεν σημαίνει απαραίτητα και ποιότητα σκέψης. Ούτε η δημοσιότητα ισοδυναμεί με εγκυρότητα. Αυτό αφορά τους πάντες. Δημοσιογράφους, πολιτικούς, χρήστες των κοινωνικών δικτύων, ακόμη και τους ίδιους τους πολίτες που καταναλώνουν καθημερινά πληροφορία. Το κείμενο του Στέλιου Παπαθανασόπουλου αναδεικνύει εύστοχα αυτή τη μεταβολή της σχέσης δημοσιογράφου και κοινού. Όχι μέσα από εύκολους αφορισμούς, αλλά μέσα από μια ψύχραιμη καταγραφή της εποχής. Και θεωρώ πως αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, γιατί έχουμε κουραστεί από τις κραυγές και τις απόλυτες βεβαιότητες.
Χρειαζόμαστε περισσότερο διάλογο και λιγότερο θόρυβο.
Προσωπικά, πιστεύω ότι η κοινωνία δεν έχει ανάγκη από περισσότερους ανθρώπους που μιλούν. Έχει ανάγκη από περισσότερους ανθρώπους που κατανοούν το βάρος των λέξεών τους. Από ανθρώπους που μπορούν να διαφωνούν χωρίς να απαξιώνουν.
Που μπορούν να ενημερώνουν χωρίς να χειραγωγούν. Που μπορούν να ασκούν κριτική χωρίς να επενδύουν στον διχασμό. Αυτό είναι δύσκολο. Και γίνεται ακόμη δυσκολότερο σε μια περίοδο που η επιρροή μετριέται συχνά με αριθμούς.
Προβολές, ακόλουθοι, αντιδράσεις, «viral» στιγμές. Όμως η πραγματική επιρροή δεν χτίζεται μέσα σε μία μέρα ούτε αποτυπώνεται αποκλειστικά σε στατιστικά δεδομένα. Χτίζεται μέσα από συνέπεια, σοβαρότητα και εμπιστοσύνη.
Η σχέση δημοσιογράφου και κοινού δεν είναι μια τεχνική σχέση επικοινωνίας. Είναι μια ανθρώπινη σχέση. Και όπως κάθε ανθρώπινη σχέση, βασίζεται στην αξιοπιστία, στον σεβασμό και στην αίσθηση ότι απέναντί σου υπάρχει κάποιος που δεν σε αντιμετωπίζει ως αριθμό ή κοινό-στόχο, αλλά ως πολίτη με κρίση, αγωνίες και ανάγκη για ουσιαστική ενημέρωση. Με αυτή την έννοια, το άρθρο του Στέλιου Παπαθανασόπουλου δεν αφορά μόνο τη δημοσιογραφία. Αφορά συνολικά τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε ως κοινωνία.
Το πιο σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι στην εποχή της ταχύτητας, της εικόνας και της αδιάκοπης πληροφορίας, το πιο δύσκολο αλλά και το πιο αναγκαίο παραμένει να διατηρούμε τον ανθρώπινο πυρήνα της επικοινωνίας.