Η είδηση της ιδρύσεως του Φυλακτηρίου Τέχνης στην Ι. Μ. Παναχράντου την άνοιξη του 2025 και τα κοσμικά εγκαίνια του, τάραξαν τα νερά της εφησυχασμένης και «Μη μού τους κύκλους τάραττε» ανδριακής κοινωνίας που αντιμετώπισε το γεγονός με ευγένεια αφενός, με σκεπτικισμό αφετέρου.
Σε έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο, όπου έννοιες όπως πίστη, θρησκεία, μοναχισμός και ασκητεία συνθλίβονται από την ταχύτητα εξάπλωσης του υλισμού, ο χώρος του μοναστηριού έγινε «τέχνης φυλακτήριον», καθώς «Το μόνο πεδίο όπου το θείο είναι ορατό είναι αυτό της τέχνης, όποιο όνομα κι αν διαλέξουμε να της δώσουμε». Αντρέ Μαλρώ Γάλλος συγγραφέας & πολιτικός (1901-1976)
Ο πατέρας Φιλάρετος είχε την ευγενή καλοσύνη να συζητήσουμε και να επιχειρήσουμε την καταγραφή της πρωτοβουλίας για την ίδρυση μιας Πινακοθήκης στον χώρο του μοναστηριού του Αγίου Παντελεήμονα.
Η κουβέντα μας δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της ΑΝΔΡΙΑΚΗΣ του Ιουνίου 2026.
ΜΦΜ
Πώς γεννήθηκε η ιδέα της δημιουργίας μίας Πινακοθήκης σύγχρονης τέχνης στο μοναστήρι;
Αφορμή για την δημιουργία της Πινακοθήκης «Τέχνης Φυλακτήριον», μίας μόνιμης συλλογής έργων τέχνης σύγχρονων Ελλήνων και αλλοδαπών εικαστικών, στάθηκε η πρόταση του εικαστικού και αδερφικού φίλου της Ιεράς Μονής Παναχράντου Άνδρου κ. Κεχαγιόγλου Χρήστου ο οποίος εμπνεόμενος από τον υποβλητικό χώρο του καστρομονάστηρου και τα αποτυπώματα του μέσα στον χρόνο, πρότεινε τον σχεδιασμό και την υλοποίηση μίας πολιτισμικής κιβωτού η οποία παράλληλα με την φύλαξη των τεθησαυρισμένων ιερών κειμηλίων εις την οποία επιδίδεται η μοναστική κοινότητα, θα συμπεριελάμβανε και την σύγχρονη εικαστική πνευματικότητα.
Η αιτία ωστόσο ασφαλώς θα πρέπει να αναζητηθεί σε μία ούτως ή άλλως φιλοκαλική στάση των μοναχών εν γένει και κατ´ επέκταση των ανθρώπων της εκκλησίας απέναντι στο φαινόμενο της ζωής της οποίας αποτελούν μέρος, δηλαδή της έγνοιας τους για την κάθε λέξη ενός κειμένου ή ενός διαλόγου, για την εκάστοτε γραμμή ενός σχεδίου ή την ένταση ενός χρώματος, την φροντίδα τους για τον κάθε μουσικό φθόγγο που θα αποδώσουν στο μουσικό αναλόγιο και την πηγαία ανάγκη τους για τέχνη και δημιουργία καθώς πολλοί μοναχοί στο παρελθόν υπήρξαν διαπρεπείς υμνογράφοι, αγιογράφοι, αρχιτέκτονες και για να μην μακρηγορούμε άνθρωποι που άφησαν πίσω τους ανεξίτηλα καλλιτεχνικά στίγματα.
Ειδικότερα και για να καταστεί αυτό πιο σαφές, η ιδέα αυτή βρήκε γόνιμο έδαφος καθώς τόσο ο αειθαλής γέροντας Ευδόκιμος όσο και οι πατέρες της Ιεράς Μονής, ενός μοναστηριακού ενδιαιτήματος που διακρίνεται για την εξωστρέφεια του και την συμμετοχή του στο κοινωνικό γίγνεσθαι του νησιού, αγαπούν την τέχνη και την παραμυθία της καθώς και οι ίδιοι καταγίνονται με αυτήν, ο καθείς εις το διακόνημα του και όχι μόνο.
Σημειωτέον ότι στο νου των πατέρων της Ιεράς Μονής προϋπήρχε μία τέτοια αγαθή επιθυμία για μία ανάλογη ενασχόληση με την τέχνη.
Χαίρει το όλον δε και της πατρικής ευαρέσκειας ομού και ευλογητικής επιδοκιμασίας του άοκνου ιεραπόστολου του Αιγαίου, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Σύρου-Άνδρου κ.κ. Δωροθέου Β´, του μεριμνούντος ανυστάκτως νυχθημερόν υπέρ του ποιμνίου που του ενεπιστεύθη ο Θεός.
Άλλωστε η θρησκεία και η τέχνη είναι τρόπον τινά συνομήλικες και συνοδοιπόροι και από τα βάθη της προϊστορίας η τέχνη ως ανθρώπινη δραστηριότητα αξιοποιήθηκε κατά κόρον για την λατρεία του Θεού.
Στον χώρο της εκκλησίας μας επί παραδείγματι, ο ρυθμός της αρχιτεκτονικής, το μέλος, ο ποιητικός λόγος της υμνογραφίας , η εικόνα της αγιογραφίας και πλείστα άλλα τεχνουργήματα αξιοποιούνται, κυοφορούν προκειμένου να επιτευχθεί η κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό.
Ο Θεσμός αυτός με την οργάνωση περιοδικών εκθέσεων μεγάλων σύγχρονων Ελλήνων δημιουργών σε ετήσια βάση καθώς και άλλων εικαστικών δρώμενων που θα ακολουθήσουν, συνιστά τον αμυντικό πύργο της Μονής στους χώρους του οποίου φιλοξενείται ως ένα τόπο μνήμης εκ των πλέον αναγνωρίσιμων στον ελλαδικό χώρο αλλά και διεθνώς.
Η δωρική λιτότητα και η υψηλή καλαισθησία του χώρου του πύργου τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά αναδεικνύουν τα έργα και τους δημιουργούς τους και αυτά με την σειρά τους τον ίδιο τον χώρο ο οποίος χαρακτηρίζεται από μία ηχηρή απουσία του περιττού.
Πώς υλοποιήθηκε η δημιουργία του «Φυλακτηρίου Τέχνης»;
Ο ιθύνων νους για την συγκέντρωση των έργων τέχνης που αποτελούν την μόνιμη συλλογή της Πινακοθήκης «Φυλακτήριον Τέχνης» και η οποία εξακολουθεί και θα εξακολουθεί να εμπλουτίζεται με νέες προσθήκες, υπήρξε ο ζωγράφος και επιμελητής εκθέσεων κ. Κεχαγιόγλου Χρήστος ο οποίος πρότεινε σε φίλους και φίλες εικαστικούς να στηρίξουν την δημιουργία αυτού του χώρου και τα δρώμενα με δωρεές έργων που να προάγουν το ζητούμενο, δηλαδή τον διάλογο μεταξύ της εκκλησίας και της σύγχρονης εικαστικής σκέψης και επιμελήθηκε της οργάνωσης και ολοκλήρωσης του έργου.
Το όραμα της δημιουργίας του χώρου αυτού υλοποιήθηκε κατόπιν ενδελεχούς εξετάσεως των δεδομένων και μεθοδικής προετοιμασίας με προσωπική εργασία του ιδίου και της συζύγου του κ. Μάγκυς Αθανασιάδου, αναρίθμητων φίλων και συνεργατών του από τον ευρύτερο χώρο της τέχνης καθώς και των πατέρων της Ιεράς Μονής Ευδοκίμου καθηγουμένου, π. Αετίου, π. Ευδοκίμου του νεώτερου και του υποφαινόμενου π. Φιλαρέτου αλλά και πλείστων φίλων του μοναστηριού οι οποίοι ταυτίστηκαν, υιοθέτησαν με ενθουσιασμό την ιδέα και προσέτρεξαν ως πολύτιμοι αρωγοί, άλλοι προσφέροντας έργα τους και άλλοι επιστρατεύοντας τις γνώσεις και το μεράκι τους.
Το «Φυλακτήριον Τέχνης» αποτελεί μια ακόμα πολύτιμη ψηφίδα στο ακριβό μωσαϊκό της Άνδρου πλάι στις εκθέσεις του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, του θεσμού «Πλόες» του Ιδρύματος Κυδωνιέως και των υπόλοιπων εικαστικών εκδηλώσεων που λαμβάνουν χώρα το θέρος και καθιστούν την Άνδρο ως την αδιαφιλονίκητη πολιτιστική πρωτεύουσα των Κυκλάδων και έναν επιπλέον λόγο για να σχεδιάσει κανείς το ταξίδι του στην ανεμόεσσα Άνδρο, συμβάλλοντας συν τοις άλλοις κατ´ αυτόν τον τρόπο και στην περαιτέρω ανάδειξη και τουριστική ανάπτυξη του τόπου μας.
Αντιβαίνει η λειτουργία του «Φυλακτήριου Τέχνης» στον μοναχισμό;
Αδιαμφισβήτητα όχι καθώς τα μοναστήρια μέσα στο διάβα των αιώνων υπήρξαν εργαστήρια πολιτισμού όπου άνθισαν η ζωγραφική, η γλυπτική, η αρχιτεκτονική, η μουσική και ο λόγος.
Εάν ενδεχόμενα ξενίζει το ρηξικέλευθο του εγχειρήματος αυτού, θα πρέπει ίσως να αναλογιστεί κανείς το γεγονός ότι η εκκλησία ανέκαθεν αξιοποιούσε την γλώσσα της εκάστοτε εποχής για να κάνει τους ανθρώπους κοινωνούς του μηνύματος του Ευαγγελίου της Αγάπης.
Πὼς νοείται σήμερα ο μοναχισμός;
Ο μοναχισμός που ως θεσμός απαντάται στον τρίτο αιώνα αποτέλεσε και αποτελεί πάντοτε δωρεά του Αγίου Πνεύματος για την οικοδομή του σώματος της εκκλησίας όπως και τα υπόλοιπα χαρίσματα.
Σύμφωνα με τον αββά Ισαάκ τον Σύρο, «μοναχός εστίν ο έξωθεν του κόσμου καθήμενος, και αεί δεόμενος του Θεού τυχείν των μελλόντων αγαθών»
Όλος ο αγώνας του μοναχού έγκειται στον ξεριζωμό της φιλαυτίας ως μητέρας όλων των παθών και την βίωση της αγάπης προς όλους ανεξαιρέτως και ισομερώς όπως το ορίζει ο Άγιος Μάξιμος ο ομολογητής, η οποία αγάπη είναι ουσιαστικά ταυτόσημη με την έννοια της εκκλησίας, έχοντας ως πρότυπο την Αγία και ομοούσιο Τριάδα στην οποία κανένα Πρόσωπο δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς την σχέση Του προς τα απλά Πρόσωπα.
Ο μοναχός βρίσκεται σε μία διαλογική σχέση με τον κόσμο και την ιστορία, ζώντας στο μεταίχμιο μεταξύ του νυν και του μέλλοντος αιώνος.
Πατρίδα του είναι η άνω Ιερουσαλήμ.
Σταυρώνεται ως προς τον κόσμο και τα του κόσμου εκουσίως και συμπάσχει με τον πόνο και τα πάθη όλου του κόσμου αίροντας προσευχόμενος τον Σταυρό του Χριστού μέσα στον κόσμο ενώ η τελείωση του ολοκληρώνεται στην Θεία Ευχαριστία, στην εορτή της Ανάστασης και την πρόγευση των εσχάτων, δηλαδή στον εικονισμό της βασιλείας του Θεού.
Οι δύο άξονες γύρω από τους οποίους κινείται η ζωή της εκκλησίας είναι ο Σταυρός του Κυρίου και ο άλλος η Ανάσταση του Χριστού. Το βίωμα της ζωής της εκκλησίας είναι σταυροαναστάσιμο.
Οποιαδήποτε αυτονόμηση του Σταυρού και της Ανάστασης και συνεπώς του μοναχισμού και της Ευχαριστιακής εμπειρίας ή εκκοσμίκευση του μοναχισμού και τυχόν μετατροπή του σε έναν κοινωνικό ακτιβισμό αποτελεί αλλοίωση, στρέβλωση του μοναχισμού αλλά και του όλου τρόπου υπάρξεως του πιστού και της εκκλησίας.
Αν θέλει να προσδιορίσει κανείς την ταυτότητα του μοναχισμού θα πρέπει λοιπόν να την ορίσει ως την βασιλεία του Θεού εν τω κόσμω.
Ποια είναι τα βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα σχέδια σας;
Με την αναδρομική έκθεση Αλέκου Φασιανού τα εγκαίνια της οποίας θα πραγματοποιηθούν το Σάββατο 27 Ιουνίου 2026 και ώρα 19:00, η Ιερά Μονή Παναχράντου και ο επιμελητής κ. Κεχαγιόγλου Χρήστος ανοίγουν ένα κύκλο περιοδικών εκθέσεων μεγάλων σύγχρονων εικαστικών.
Η έκθεση θα διαρκέσει ως τις 30 Σεπτεμβρίου 2026 και οι ώρες λειτουργίας είναι από τις 10:00 ως τις 18:00.
Η μόνιμη συλλογή έργων του «Τέχνης Φυλακτήριον» όσο και οι περιοδικές εκθέσεις δύνανται να αποτελέσουν αντικείμενο επίσκεψης των σχολείων και εντρύφησης στον συναρπαστικό κόσμο της σύγχρονης τέχνης και στην σχέση της εκκλησίας με αυτήν.
Όπως η εκκλησία είναι εν τω κόσμω χωρίς να είναι εκ του κόσμου, κατά τον αυτό τρόπο και η Πανάχραντος ενώ μοιάζει να αιωρείται σα καντηλάκι αναμμένο μεταξύ γης και ουρανού, εν τούτοις έχει και την επίγνωση ότι είμαστε όλοι πάνω σε ένα βράχο καταμεσής του πελάγους και πρέπει να νοιαζόμαστε και να φροντίζουμε ο ένας τον άλλον με αγάπη.
Από τον Ιούλιο του 1958 που ο γέροντας Ευδόκιμος ανέβηκε το μονοπάτι του βουνού και διέσχισε το κατώφλι της πύλης του μοναστηριού αντικρίζοντας το μαρμάρινο υπέρθυρο με την Υπεραγία Θεοτόκο και αντιλήφθηκε ότι εισερχόμενος εις τον μοναχικό βίο οφείλει να νεκρωθεί για τον κόσμο ως το σήμερα που πλέον κατά γενική ομολογία εγεώργησε και πόλισε την έρημο και που η στελεχωμένη με νέο αίμα Ιερά Μονή Παναχράντου Άνδρου αποτέλεσε και αποτελεί μία ζεστή φωλιά για όλους τους επισκέπτες της ανεξαιρέτως, Ορθόδοξους και μη, ένα καταφύγιο που μπορεί να προστρέξει κανείς για να ακουμπήσει την ψυχή του στο πετραχήλι ή να ακούσει ένα λόγο πνευματικό, η αγάπη ήταν και είναι το τέλος του πλου και ο σκοπός δεν ήταν τίποτα άλλο παρά η μεταμόρφωση του κόσμου σε βασιλεία Θεού.
Σημείωση: Στις 27 Ιουνίου εγκαινιάσθηκε η αναδρομική έκθεσης για τον Αλέκο Φασιανό στο Τέχνης Φυλακτήριον, όπου φιλότεχνοι και φίλοι της Aδελφότητας της Ι.Μονής θαύμασαν τα έργα του ζωγράφου και την παρουσίασή τους όπως την επιμελήθηκε ο Χρήστος Κεχαγιόγλου. Παρών ήταν και ο συλλέκτης Χρήστος Μοσχανδρέου.
