Οικονομικός ανταγωνισμός ή οικονομικός πόλεμος;

Βραχυχρόνια και μακροχρόνια περίοδος

Στην οικονομική θεωρία, ο ανταγωνισμός αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς λειτουργίας της αγοράς. Όταν λειτουργεί υγιώς, οδηγεί τις επιχειρήσεις στη βελτίωση των υπηρεσιών, στην καινοτομία και στη δημιουργία καλύτερων επιλογών για τον καταναλωτή. Ωστόσο, οι συνέπειες των ανταγωνιστικών επιλογών δεν πρέπει να αξιολογούνται μόνο στη βραχυχρόνια περίοδο, αλλά και σε βάθος χρόνου, καθώς η δομή μιας αγοράς μπορεί να μεταβληθεί σημαντικά.

Η διάκριση μεταξύ βραχυχρόνιας και μακροχρόνιας περιόδου αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην ακτοπλοΐα. Η ακτοπλοΐα δεν αποτελεί μια οποιαδήποτε επιχειρηματική δραστηριότητα, αλλά μια κρίσιμη υποδομή για τα νησιά, καθώς συνδέει τους κατοίκους με την ηπειρωτική χώρα, την οικονομία, τον τουρισμό, την υγεία και την εκπαίδευση. Για τον λόγο αυτό, ο τρόπος με τον οποίο αναπτύσσεται ο ανταγωνισμός στον κλάδο δεν αφορά μόνο τις επιχειρήσεις, αλλά συνολικά την κοινωνία και το δημόσιο συμφέρον.

Σε μια γραμμή όπως αυτή της Άνδρου, ο ανταγωνισμός μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος του επιβάτη. Περισσότερα δρομολόγια, καλύτερες υπηρεσίες, σύγχρονα πλοία, ανταγωνιστικότεροι ναύλοι και περισσότερες επιλογές αποτελούν θετικές συνέπειες μιας υγιούς επιχειρηματικής αντιπαράθεσης. Αυτός είναι ο οικονομικός ανταγωνισμός: η προσπάθεια κάθε εταιρείας να κερδίσει την προτίμηση του επιβάτη προσφέροντας καλύτερες υπηρεσίες.

Υπάρχει όμως ένα όριο, πέρα από το οποίο ο ανταγωνισμός μπορεί να μετατραπεί σε οικονομικό πόλεμο. Όταν η επιδίωξη δεν είναι πλέον η βελτίωση των υπηρεσιών αλλά η οικονομική εξουθένωση του ανταγωνιστή, τότε δημιουργούνται συνθήκες που μπορεί να αποδειχθούν επιζήμιες τόσο για την αγορά όσο και για την κοινωνία.

Στη βραχυχρόνια περίοδο, ένας τέτοιος οικονομικός «πόλεμος» μπορεί πράγματι να λειτουργήσει προς όφελος του επιβάτη. Οι τιμές μειώνονται, τα δρομολόγια αυξάνονται και οι εταιρείες προσπαθούν να προσφέρουν περισσότερα. Ο καταναλωτής εμφανίζεται ως ο άμεσος κερδισμένος.

Ωστόσο, η οικονομική επιστήμη — ήδη από τη διάκριση μεταξύ βραχυχρόνιας και μακροχρόνιας περιόδου που ανέδειξε ο Alfred Marshall — μας δείχνει ότι οι επιπτώσεις μιας αγοράς πρέπει να αξιολογούνται και σε βάθος χρόνου. Στη μακροχρόνια περίοδο, ένας παρατεταμένος οικονομικός πόλεμος μπορεί να οδηγήσει στην αποχώρηση επιχειρήσεων, στη συγκέντρωση της αγοράς σε λιγότερους παίκτες και τελικά στη μείωση του ανταγωνισμού. Αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα υψηλότερους ναύλους και λιγότερες επιλογές για τον επιβάτη. Με άλλα λόγια, αυτό που βραχυχρόνια φαίνεται ωφέλιμο για τον καταναλωτή, μακροχρόνια μπορεί να λειτουργήσει εις βάρος του.

Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο την ακτοπλοΐα. Παρόμοιες δυναμικές μπορούν να εμφανιστούν και σε άλλες αγορές της χώρας, ιδιαίτερα σε μικρές και συγκεντρωμένες αγορές, όπου ισχυροί παίκτες μπορούν να αποκτήσουν σημαντική επιρροή. Όταν μια επιχείρηση διαθέτει τη δυνατότητα να απορροφήσει μεγάλες βραχυχρόνιες απώλειες προκειμένου να ενισχύσει τη θέση της στην αγορά, ο ανταγωνισμός μπορεί σταδιακά να περιοριστεί. Μακροπρόθεσμα, η μειωμένη ανταγωνιστική πίεση μπορεί να οδηγήσει σε υψηλότερες τιμές και λιγότερες επιλογές για τους πολίτες.

Παράλληλα, η υπερβολική πίεση για μείωση του κόστους δημιουργεί ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα: μπορεί να επηρεάσει τη συντήρηση των πλοίων, τη στελέχωση των πληρωμάτων ή γενικότερα την ασφαλή λειτουργία τους;

Η απάντηση πρέπει να είναι ξεκάθαρη: όχι. Η ασφάλεια δεν αποτελεί στοιχείο ανταγωνισμού ούτε μπορεί να αποτελέσει πεδίο εξοικονόμησης κόστους. Είναι αδιαπραγμάτευτη υποχρέωση κάθε ακτοπλοϊκής εταιρείας απέναντι στους επιβάτες, στα πληρώματα και στην κοινωνία.

Γι’ αυτό ο ρόλος της Πολιτείας είναι καθοριστικός. Το κράτος δεν υπάρχει για να επιλέγει νικητές και ηττημένους μεταξύ των εταιρειών. Οφείλει να διασφαλίζει ότι ο ανταγωνισμός διεξάγεται με ίσους όρους, ότι εφαρμόζονται οι κανόνες της αγοράς και ότι η ασφάλεια δεν υποχωρεί ποτέ μπροστά στην εμπορική πίεση.

Παράλληλα, πρέπει να αποτρέπει τη δημιουργία συνθηκών που οδηγούν στη συρρίκνωση του ανταγωνισμού. Η εμπειρία πολλών αγορών έχει δείξει ότι ένας παρατεταμένος οικονομικός πόλεμος μπορεί τελικά να αφήσει λιγότερες επιχειρήσεις, περιορισμένες επιλογές και μεγαλύτερη εξάρτηση του πολίτη από λίγους παρόχους.

Η ακτοπλοΐα δεν είναι μόνο αγορά. Είναι δημόσια υπηρεσία ζωτικής σημασίας. Για ένα νησί όπως η Άνδρος, η αξιόπιστη και ασφαλής σύνδεση με την ηπειρωτική χώρα αποτελεί προϋπόθεση ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής.

Η ζητούμενη ισορροπία είναι σαφής: χρειαζόμαστε υγιή ανταγωνισμό, γιατί βελτιώνει τις υπηρεσίες και ωφελεί τον επιβάτη. Δεν χρειαζόμαστε όμως έναν οικονομικό πόλεμο που, στη μακροχρόνια περίοδο, μπορεί να αποδειχθεί επιζήμιος για την ίδια την αγορά και το δημόσιο συμφέρον.

Στην ακτοπλοΐα ο πραγματικός νικητής δεν πρέπει να είναι η μία ή η άλλη εταιρεία. Πρέπει να είναι ο πολίτης, ο νησιώτης και ο ταξιδιώτης, που δικαιούνται ασφαλείς, αξιόπιστες και ποιοτικές θαλάσσιες μεταφορές. Αυτό είναι το δημόσιο συμφέρον και αυτό οφείλουν να υπηρετούν τόσο οι επιχειρήσεις όσο και η Πολιτεία.

Σημείωση:

Η διάκριση μεταξύ βραχυχρόνιας και μακροχρόνιας περιόδου στην οικονομική ανάλυση (Alfred Marshall) αφορά τη δυνατότητα προσαρμογής των επιχειρήσεων. Στη βραχυχρόνια περίοδο, οι ακτοπλοϊκές εταιρείες μπορούν να μεταβάλουν ορισμένες επιλογές, όπως τιμές και δρομολόγια, αλλά δεν μπορούν άμεσα να αλλάξουν το μέγεθος του στόλου ή τη συνολική τους παρουσία στην αγορά. Στη μακροχρόνια περίοδο, μπορούν να επενδύσουν, να αυξήσουν ή να μειώσουν τη δραστηριότητά τους, ακόμη και να εισέλθουν ή να αποχωρήσουν από μια γραμμή ή μια αγορά.